Quy định an toàn trong vận hành điện

An toàn điện yêu cầu người lao động phải được đào tạo, cấp thẻ an toàn, sử dụng đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân, tuân thủ quy trình thao tác có biện pháp kỹ thuật an toàn (cắt điện, kiểm tra, nối đất, rào chắn, biển báo), sử dụng thiết bị có tiêu chuẩn kỹ thuật, và thường xuyên kiểm tra bảo trì hệ thống điện, thiết bị, đồng thời người dùng phải có kiến thức cơ bản để phòng tránh tai nạn điện giật và cháy nổ. 

1. Tổng quan về điện và an toàn điện
Điện năng là nguồn năng lượng thiết yếu vận hành toàn bộ nền kinh tế hiện đại, từ các dây chuyền sản xuất tự động hóa phức tạp đến những nhu cầu sinh hoạt thường nhật. Trong kỷ nguyên công nghiệp hóa và chuyển đổi số, điện năng đóng vai trò là nguồn động lực thiết yếu cho mọi hoạt động sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, đi kèm với lợi ích to lớn là những nguy cơ tiềm ẩn về cháy nổ và tai nạn lao động nếu không được quản lý chặt chẽ. Các tai nạn điện thường để lại hậu quả vô cùng nặng nề về người và tài sản, gây gián đoạn sản xuất và ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp.

Theo khoản 2 Điều 4 Luật Điện lực 2024 quy định an toàn điện là giải pháp phòng, chống tác động của các yếu tố nguy hiểm nhằm ngăn chặn các tác động có hại và bảo đảm an toàn đối với con người, trang thiết bị, công trình trong quá trình sản xuất, truyền tải, phân phối và sử dụng điện. Việc tuân thủ các quy chuẩn về an toàn điện là yêu cầu pháp lý bắt buộc được quy định trong Luật Điện lực và các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi tổ chức, cá nhân tham gia vào hoạt động điện lực và sử dụng điện. Hướng đến mục tiêu bảo đảm an toàn tính mạng con người, bảo vệ tài sản và duy trì sự ổn định của hệ thống năng lượng quốc gia.

2. Tiêu chuẩn người lao động tham gia vận hành điện
Theo quy định của pháp luật, công việc liên quan đến hệ thống điện không dành cho tất cả mọi người. Người lao động làm công việc vận hành, thí nghiệm, xây lắp, sửa chữa đường dây dẫn điện hoặc thiết bị điện phải đảm bảo các điều kiện cụ thể.

Thứ nhất, về độ tuổi và sức khỏe, người lao động phải đủ 18 tuổi trở lên và có đủ sức khỏe để làm việc theo quy định của pháp luật. Việc đảm bảo sức khỏe là yếu tố tiên quyết giúp người vận hành duy trì sự tỉnh táo và phản xạ nhanh nhạy trước các tình huống nguy hiểm.

Thứ hai, về trình độ chuyên môn, người lao động phải có bằng cấp hoặc chứng chỉ nghề phù hợp. Cụ thể, luật quy định người lao động phải có văn bằng hoặc chứng chỉ nghề phù hợp với công việc đảm nhận do cơ sở giáo dục nghề nghiệp hoặc cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp cấp theo quy định của pháp luật. Điều này đảm bảo rằng họ đã được trang bị kiến thức nền tảng vững chắc về kỹ thuật điện.

Thứ ba là yêu cầu về huấn luyện an toàn. Người lao động phải được huấn luyện, sát hạch đạt yêu cầu về an toàn điện và được cấp thẻ an toàn điện theo quy định tại Điều 4 Thông tư 05/2021/TT-BCT. Thẻ an toàn điện là chứng nhận bắt buộc, xác nhận rằng nhân sự đã nắm vững quy trình làm việc an toàn và sẵn sàng tham gia vào các nhiệm vụ vận hành thực tế.

Cụ thể, tại Điều 4 Thông tư 05/2021/TT-BCT, đối tượng được huấn luyện, sát hạch, xếp bậc và cấp thẻ an toàn điện gồm:
1. Người làm công việc vận hành, thí nghiệm, xây lắp, sửa chữa đường dây dẫn điện hoặc thiết bị điện ở doanh nghiệp, bao gồm cả treo, tháo, kiểm tra, kiểm định hệ thống đo, đếm điện năng; điều độ viên.
2. Người vận hành, sửa chữa điện ở nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo thuộc tổ chức hoạt động theo Luật Điện lực và các luật khác có liên quan, phạm vi hoạt động tại khu vực nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo.
3. Người lao động làm nghề vận hành, sửa chữa, dịch vụ điện cho các tổ chức, doanh nghiệp.

Người lao động làm công việc vận hành điện phải được huấn luyện, sát hạch đạt
yêu cầu về an toàn điện và được cấp thẻ an toàn điện. Ảnh: Internet

3. Nội dung huấn luyện và xếp bậc an toàn điện
Để đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực, công tác huấn luyện an toàn điện được phân chia chi tiết tùy theo vị trí công việc. Theo Thông tư 05/2021/TT-BCT, nội dung huấn luyện được chia thành hai phần chính là lý thuyết và thực hành. Căn cứ theo Điều 5 và Điều 6 Thông tư 05/2021/TT-BCT, phần lý thuyết trang bị kiến thức nền tảng về sơ đồ hệ thống, các biện pháp tổ chức (như chế độ Phiếu công tác, Lệnh công tác), biện pháp kỹ thuật chuẩn bị nơi làm việc an toàn, kỹ năng nhận diện rủi ro và quy trình sơ cứu tai nạn điện. Phần thực hành yêu cầu người lao động phải thành thạo kỹ năng sử dụng, bảo quản trang thiết bị an toàn, phương tiện bảo vệ cá nhân và thực hiện thuần thục phương pháp tách nạn nhân ra khỏi nguồn điện cũng như các thao tác xử lý sự cố thực tế.

Dựa trên tính chất công việc, người lao động được chia thành các bậc an toàn điện từ bậc 1 đến bậc 5 quy định tại Điều 9 Thông tư 05/2021/TT-BCT. Cụ thể, Bậc 1/5 dành cho người làm công việc không tiếp xúc với nguồn điện hoặc chỉ tham gia phụ việc. Bậc 2/5 cho phép làm việc tại khu vực đã được cắt điện hoàn toàn. Khi đạt đến Bậc 3/5, người lao động được quyền làm việc trực tiếp với lưới điện hạ áp đang mang điện, thực hiện thao tác trên lưới cao áp và có quyền chỉ huy, cấp lệnh công tác đối với phần điện hạ áp. Bậc 4/5 mở rộng quyền hạn tối đa về chuyên môn, cho phép làm việc trực tiếp với lưới điện cao áp đang mang điện và cấp phiếu công tác cho hệ thống cao áp. Cuối cùng, Bậc 5/5 là cấp độ cao nhất, được phép thực hiện toàn bộ các công việc thuộc phạm vi được giao quản lý.

4. Quy trình kỹ thuật khi vận hành điện
Theo Luật Điện lực 2024, các tổ chức, cá nhân sử dụng điện để phục vụ sản xuất phải tuân thủ nghiêm ngặt các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn điện. Hệ thống điện tại cơ sở sản xuất phải được thiết kế, lắp đặt và vận hành theo đúng tiêu chuẩn, đảm bảo các thông số kỹ thuật an toàn. Hoạt động vận hành, sửa chữa điện phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình “Phiếu công tác” hoặc “Lệnh công tác”. Trước khi tiến hành bất kỳ công việc nào trên lưới điện, bước đầu tiên và quan trọng nhất là cắt điện và ngăn chặn có điện trở lại. Người thực hiện phải khóa bộ phận truyền động của thiết bị đóng cắt và treo biển báo “Cấm đóng điện - Có người đang làm việc” tại các vị trí này.

Sau khi cắt điện, kỹ thuật viên bắt buộc phải kiểm tra không còn điện bằng bút thử hoặc thiết bị đo chuyên dụng. Ngay sau đó, việc tiếp địa (nối đất) tại nơi làm việc phải được thực hiện. Tiếp địa đóng vai trò như một lá chắn sinh mạng, giúp dẫn dòng điện xuống đất trong trường hợp rò rỉ hoặc có sự cố đóng điện nhầm. Ngoài ra, khu vực làm việc cần được thiết lập rào chắn tạm thời để cách ly với các phần đang mang điện xung quanh. Trong quá trình vận hành, người lao động tuyệt đối không được làm việc một mình đối với các công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn hoặc làm việc trên cao, gần đường dây cao áp. Việc giám sát lẫn nhau giúp phát hiện kịp thời các sai sót và hỗ trợ xử lý ngay khi có sự cố xảy ra.

Một trong những yêu cầu then chốt là công tác kiểm định an toàn kỹ thuật. Các thiết bị điện, dụng cụ điện và hệ thống bảo vệ phải được kiểm định ban đầu trước khi đưa vào sử dụng, kiểm định định kỳ trong quá trình vận hành và kiểm định bất thường khi có dấu hiệu mất an toàn hoặc sau khi sửa chữa lớn. Việc sử dụng các thiết bị không đạt chuẩn hoặc quá hạn kiểm định là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Đối với các trạm biến áp, đường dây dẫn điện trong khu vực quản lý của doanh nghiệp, chủ đầu tư phải có trách nhiệm bảo trì, bảo dưỡng định kỳ. Hành lang bảo vệ an toàn lưới điện phải được đảm bảo thông thoáng, không có vật cản hay công trình vi phạm khoảng cách an toàn phóng điện. Đặc biệt, tại các khu vực có nguy cơ cháy nổ cao, hệ thống điện phải là loại phòng nổ chuyên dụng và tuân thủ các quy định về phòng cháy chữa cháy.

5. Xử lý sự cố và sơ cấp cứu tai nạn điện
Dù quy trình có chặt chẽ đến đâu, rủi ro vẫn có thể xảy ra. Do đó, kỹ năng xử lý tai nạn là phần kiến thức bắt buộc đối với mọi nhân sự. Khi phát hiện người bị điện giật, nguyên tắc đầu tiên là phải nhanh chóng tách nạn nhân ra khỏi nguồn điện bằng cách ngắt cầu dao, aptomat hoặc dùng vật cách điện khô như gậy gỗ, nhựa,… để gạt dây điện. Tuyệt đối không chạm trực tiếp vào nạn nhân khi chưa cắt nguồn điện.

Kỹ năng sơ cấp cứu tai nạn điện là phần kiến thức bắt buộc đối với mọi nhân sự.
Ảnh: Internet

Sau khi đưa nạn nhân ra khỏi vùng nguy hiểm, cần kiểm tra ngay tình trạng hô hấp và tim mạch. Nếu nạn nhân ngừng thở hoặc tim ngừng đập, phải tiến hành hô hấp nhân tạo và ép tim ngoài lồng ngực ngay lập tức cho đến khi nhân viên y tế đến. Đồng thời, người phát hiện sự cố phải báo ngay cho người phụ trách và giữ nguyên hiện trường để phục vụ công tác điều tra nguyên nhân theo quy định.

Việc nắm vững và tuân thủ các quy định an toàn điện theo pháp luật không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý mà quan trọng hơn hết là bảo vệ tính mạng con người và tài sản. Một quy trình vận hành chuẩn mực, kết hợp với ý thức kỷ luật cao của người lao động, sẽ là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Hãy nhớ rằng, trong ngành điện, một giây lơ là có thể phải trả giá bằng cả cuộc đời, do đó, an toàn luôn là ưu tiên số một.

Bài viết tham khảo từ các nguồn:
1. Thư viện pháp luật, Thông tư 05/2021/TT-BCT quy định chi tiết một số nội dung về an toàn điện, truy cập: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thuong-mai/Thong-tu-05-2021-TT-BCT-quy-dinh-chi-tiet-mot-so-noi-dung-ve-an-toan-dien-483505.aspx 
2. Thư viện pháp luật, An toàn điện là gì, quy định về an toàn điện thế nào? Người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức huấn luyện an toàn điện cho đối tượng nào?, truy cập: https://thuvienphapluat.vn/lao-dong-tien-luong/an-toan-dien-la-gi-quy-dinh-ve-an-toan-dien-the-nao-nguoi-su-dung-lao-dong-co-trach-nhiem-to-chuc-h-39741.html