Quy định phân loại chất thải theo Bộ Y tế

1. Tổng quan về chất thải y tế

Trong hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe và nghiên cứu y khoa, vấn đề môi trường luôn là một thách thức lớn song hành cùng nhiệm vụ cứu người. Chất thải y tế không đơn thuần là rác thải thông thường. Chúng chứa đựng những mối nguy hại tiềm tàng có khả năng lây lan dịch bệnh, gây ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Đặc biệt, trong bối cảnh các dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi ngày càng phức tạp, việc quản lý rác thải y tế trở thành lá chắn an toàn sinh học quan trọng bậc nhất.

Theo Thông tư 20/2021/TT-BYT, chất thải y tế là chất thải phát sinh từ hoạt động của cơ sở y tế, được chia thành hai nhóm chính: Chất thải y tế nguy hại và chất thải y tế thông thường. Chất thải y tế nguy hại là chất thải có chứa các yếu tố nguy hại, bao gồm mầm bệnh lây nhiễm, hóa chất độc hại, chất gây độc tế bào, chất phóng xạ, hoặc vật sắc nhọn, có khả năng gây nguy hiểm trực tiếp hoặc gián tiếp đến sức khỏe con người và môi trường. Trong đó, chất thải y tế nguy hại bao gồm chất thải lây nhiễm và chất thải nguy hại không lây nhiễm.

Chất thải y tế thông thường gồm chất thải rắn thông thường (rác thải sinh hoạt, hành chính không dính mầm bệnh hoặc hóa chất nguy hại) và chất thải lỏng không nguy hại (ví dụ như nước thải y tế trước khi xử lý tập trung). Việc phân định rõ ràng ngay tại nguồn phát sinh là nền tảng để áp dụng các quy trình thu gom và xử lý khác nhau, tối ưu hóa chi phí và giảm thiểu rủi ro lây nhiễm hoặc ô nhiễm môi trường.

Chất thải y tế được phân loại chi tiết theo màu túi ni-lông: chất thải thông thường (màu xanh), chất thải lây nhiễm (màu vàng), chất thải tái chế (màu trắng). Ảnh: TTXVN

2. Phân loại chất thải y tế theo quy định của Bộ Y tế

Theo Điều 6 của Thông tư 20/2021/TT-BYT, việc phân loại phải tuân thủ nguyên tắc: Chất thải y tế phải được phân loại ngay tại nơi phát sinh và tại thời điểm phát sinh. Từng loại chất thải y tế phải phân loại riêng vào trong bao bì, dụng cụ thiết bị lưu chứa chất thải theo quy định tại Điều 5 Thông tư này. 

• Trường hợp các chất thải y tế nguy hại không có khả năng phản ứng, tương tác với nhau và áp dụng cùng một phương pháp xử lý có thể được phân loại chung vào cùng một bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa (trừ chất thải lây nhiễm sắc nhọn). 
• Trường hợp chất thải lây nhiễm để lẫn với chất thải khác thì hỗn hợp chất thải đó phải thu gom, lưu giữ và xử lý như chất thải lây nhiễm và tiếp tục thực hiện quản lý theo tính chất của chất thải sau xử lý.

Về vị trí đặt bao bì, dụng cụ phân loại chất thải: Tại khoa, phòng, bộ phận: bố trí vị trí phù hợp, an toàn để đặt bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa để phân loại chất thải y tế; Tại vị trí đặt bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa phải có hướng dẫn cách phân loại và thu gom chất thải.

2.1. Phân loại chất thải lây nhiễm

Đây là nhóm chất thải chứa các mầm bệnh (vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, nấm) có khả năng lây nhiễm cho con người. Theo quy định, nhóm này được chia nhỏ thành các loại sau để có phương án xử lý chất thải y tế phù hợp nhất:

Quy định màu sắc của thùng chứa rác thải y tế. Nguồn: Internet.

Chất thải lây nhiễm sắc nhọn

Chất thải lây nhiễm sắc nhọn bao gồm kim tiêm, bơm liền kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, kim chọc dò, kim châm cứu, lưỡi dao mổ, đinh, cưa dùng trong phẫu thuật, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ, các vật sắc nhọn khác đã qua sử dụng thải bỏ có dính, chứa máu của cơ thể hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh. Đây là chất thải y tế nguy hiểm nhất vì chúng vừa có khả năng gây tổn thương vật lý (đâm, cắt), vừa trực tiếp đưa mầm bệnh vào dòng máu của người tiếp xúc. Theo quy định, chất thải lây nhiễm sắc nhọn phải được bỏ trong thùng hoặc hộp kháng thủng có màu vàng.

Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn

Chất thải y tế lây nhiễm không sắc nhọn bao gồm bông, băng, gạc, găng tay, các chất thải không sắc nhọn khác thấm, dính, chứa máu của cơ thể, chứa vi sinh vật gây bệnh; vỏ lọ vắc xin thuộc loại vắc xin bất hoạt hoặc giảm độc lực thải bỏ; chất thải lây nhiễm dạng lỏng (bao gồm dịch dẫn lưu sau phẫu thuật, thủ thuật y khoa, dịch thải bỏ chứa máu của cơ thể người hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh. Đây là loại rác thải y tế phát sinh nhiều nhất trong quá trình chăm sóc bệnh nhân hàng ngày. Theo quy định, chất thải lây nhiễm không sắc nhọn phải được bỏ vào trong thùng có lót túi và có màu vàng.

Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao

Chất thải y tế có nguy cơ lây nhiễm cao bao gồm mẫu bệnh phẩm, dụng cụ đựng, dính mẫu bệnh phẩm, chất thải dính mẫu bệnh phẩm thải bỏ từ các phòng xét nghiệm tương đương an toàn sinh học cấp II trở lên; các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly, khu vực điều trị cách ly, khu vực lấy mẫu xét nghiệm người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhóm A, nhóm B. Nhóm chất thải này thường xuất hiện trong các phòng thí nghiệm, khu vực điều trị dịch bệnh (như COVID-19, lao, HIV). Theo quy định, chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao phải được bỏ vào trong thùng có lót túi và có màu vàng.

Chất thải giải phẫu

Chất thải giải phẫu bao gồm mô, bộ phận cơ thể người thải bỏ và xác động vật thí nghiệm. Đây là nhóm chất thải đặc thù, liên quan đến vấn đề tâm linh và đạo đức, do đó thường được yêu cầu tiêu hủy bằng phương pháp thiêu đốt hoặc chôn lấp theo quy trình riêng biệt. Theo quy định, chất thải giải phẫu phải được bỏ vào trong 2 lần túi hoặc trong thùng có lót túi và có màu vàng. 

2.2. Phân loại chất thải nguy hại không lây nhiễm

Nhóm chất thải y tế nguy hại không lây nhiễm được xác định theo các yếu tố hóa học và độc tính cao hơn mức an toàn quy định, bao gồm các hóa chất độc hại phát sinh từ hoạt động chẩn đoán và điều trị. Theo quy định, nhóm này được chia nhỏ thành các loại sau:

• Hóa chất thải bỏ có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất.
• Dược phẩm thải bỏ thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất.
• Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hóa chất, các dụng cụ dính thuốc hoặc hóa chất thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất.
• Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân, cadimi (Cd); pin, ắc quy thải bỏ; vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ thải bỏ.
• Dung dịch rửa phim X- Quang, nước thải từ thiết bị xét nghiệm, phân tích và các dung dịch thải bỏ có yếu tố nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại.
• Chất thải y tế khác có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất.

Đối với phân loại chất thải nguy hại không lây nhiễm, chất thải phải được phân loại theo mã chất thải nguy hại để lưu giữ trong các bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa phù hợp. Được sử dụng chung bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa đối với các chất thải nguy hại có cùng tính chất, không có khả năng gây phản ứng, tương tác lẫn nhau và có khả năng xử lý bằng cùng một phương pháp. 

• Chất thải nguy hại không lây nhiễm ở dạng rắn phải được đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu đen.
• Chất thải nguy hại không lây nhiễm dạng lỏng phải được chứa trong dụng cụ lưu chứa chất lỏng có nắp đậy kín, có mã, tên loại chất thải lưu chứa.

2.3. Chất thải rắn thông thường

Đây là nhóm rác thải y tế không thuộc chất thải y tế nguy hại hoặc nguy cơ lây nhiễm. Nhóm chất thải rắn thông thường thường được thu gom và xử lý tương tự như rác thải sinh hoạt tại các cơ sở bình thường, song vẫn cần lưu giữ và theo dõi để tránh lẫn với các chất thải y tế nguy hại. Nhóm này bao gồm:

• Chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hoạt động sinh hoạt thường ngày của nhân viên y tế, người bệnh, người nhà người bệnh, học viên, khách đến làm việc và các chất thải ngoại cảnh trong cơ sở y tế (trừ chất thải sinh hoạt phát sinh từ khu vực cách ly, điều trị người mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm).
• Hóa chất thải bỏ không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại.
• Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hóa chất, dụng cụ dính thuốc hoặc hóa chất không thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc không có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất; vỏ lọ vắc xin thải bỏ không thuộc loại vắc xin bất hoạt hoặc giảm độc lực.
• Chất thải sắc nhọn không lây nhiễm, không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; chất thải lây nhiễm sau khi đã xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường.
• Bùn thải từ hệ thống xử lý nước thải không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; tro, xỉ từ lò đốt chất thải rắn y tế không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại.

Đối với phân loại chất thải rắn thông thường:

• Chất thải rắn thông thường không sử dụng để tái chế phải được đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu xanh. Chất thải sắc nhọn phải được đựng trong dụng cụ kháng thủng.

• Chất thải rắn thông thường sử dụng để tái chế phải được đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu trắng. 

2.4. Chất thải lỏng không nguy hại

Chất thải lỏng không nguy hại bao gồm dung dịch thuốc, hoá chất thải bỏ không thuộc nhóm gây độc tế bào, không có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất, không chứa yếu tố nguy hại vượt ngưỡng, không chứa vi sinh vật gây bệnh. Về phân loại,  chất thải lỏng không nguy hại phải được chứa trong dụng cụ đựng chất thải lỏng có nắp đậy kín, có tên loại chất thải lưu chứa.

3. Quy trình thu gom, xử lý chất thải y tế

Sau khi đã xác định, phân loại rõ từng nhóm chất thải y tế, việc tiếp theo là thực hiện thu gom và lưu giữ đúng quy trình nhằm hạn chế nguy cơ lây nhiễm và ô nhiễm môi trường. Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định rõ công tác này phải được tiến hành tại nơi phát sinh chất thải ngay khi phát sinh và trước khi di chuyển đến khu vực lưu giữ.

Các nhóm chất thải y tế được phân loại và lưu giữ riêng biệt. Ảnh: TTXVN

Đối với chất thải y tế lây nhiễm:

• Chất thải lây nhiễm phải được thu gom riêng từ nơi phát sinh và chuyển đến khu vực lưu giữ tạm thời trong phạm vi cơ sở y tế; trước khi thu gom túi chứa phải được buộc kín, thùng chứa có nắp kín để tránh rò rỉ dịch.
• Đối với chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao, nếu cơ sở y tế có thiết bị khử khuẩn tại chỗ, cần xử lý sơ bộ gần nơi phát sinh để loại bỏ mầm bệnh trước khi vận chuyển; nếu không có, chất thải này phải được buộc kín trong hai lớp túi trước khi cho vào thùng chứa đặc biệt, gắn nhãn “CHẤT THẢI CÓ NGUY CƠ LÂY NHIỄM CAO”.
• Chất thải lây nhiễm dạng lỏng được quản lý thông qua hệ thống thu gom nước thải y tế và xử lý theo quy định chung về nước thải y tế trước khi xả thải ra môi trường.
• Tần suất thu gom chất thải lây nhiễm tối thiểu là một lần mỗi ngày đối với cơ sở y tế, và tối thiểu một lần mỗi tháng đối với chất thải lây nhiễm sắc nhọn nếu lượng phát sinh ít hơn 5 kg/ngày.

Đối với chất thải y tế nguy hại không lây nhiễm:

• Chất thải nguy hại không lây nhiễm được thu gom, lưu giữ riêng tại khu lưu giữ chất thải trong cơ sở y tế.
• Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân được thu gom và lưu giữ riêng trong các hộp bằng nhựa hoặc các vật liệu phù hợp, bảo đảm không bị rò rỉ, phát tán hơi thủy ngân ra môi trường.

Đối với chất thải rắn thông thường

• Chất thải rắn thông thường có khả năng tái chế như giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh sạch phải được thu gom riêng vào các dụng cụ, thùng chứa hoặc túi đựng chuyên biệt, có ký hiệu nhận biết rõ ràng để phục vụ cho hoạt động tái chế, tái sử dụng theo quy định về bảo vệ môi trường. 
• Chất thải rắn thông thường không có khả năng tái chế hoặc không đủ điều kiện tái chế, bao gồm rác sinh hoạt lẫn tạp chất, bao bì bẩn, vật liệu không thể phân loại lại, phải được thu gom vào hệ thống thùng rác riêng và chuyển giao cho đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý theo quy trình quản lý chất thải rắn sinh hoạt.

Việc tách riêng hai nhóm này nhằm hạn chế lẫn lộn giữa rác có giá trị tái chế với rác thải cần xử lý chôn lấp hoặc đốt, đồng thời giảm khối lượng chất thải phải xử lý cuối cùng.

Đối với chất thải lỏng không nguy hại:

Chất thải lỏng không nguy hại phải được thu gom vào hệ thống thu gom và xử lý nước thải tập trung của cơ sở y tế, quản lý theo quy định về nước thải y tế, bảo đảm xử lý đạt quy chuẩn môi trường trước khi xả thải. Việc quản lý chất thải lỏng không nguy hại theo quy trình quản lý nước thải y tế giúp kiểm soát nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, đồng thời bảo đảm tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và an toàn sinh học trong hoạt động y tế.

Phân loại chất thải y tế ngay tại nguồn theo đúng quy định của Bộ Y tế là khâu then chốt, quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình thu gom, lưu giữ và xử lý. Việc tách riêng chất thải lây nhiễm, chất thải nguy hại không lây nhiễm, chất thải rắn thông thường và chất thải lỏng không nguy hại không chỉ giúp phòng ngừa nguy cơ lây lan mầm bệnh, bảo đảm an toàn cho nhân viên y tế và người bệnh, mà còn góp phần bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu quả quản lý và tuân thủ pháp luật trong hoạt động y tế.

 

Bài viết tham khảo từ các nguồn:

1. Thư viện pháp luật, Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định về quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế, truy cập: 

https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Thong-tu-20-2021-TT-BYT-quan-ly-chat-thai-y-te-trong-pham-vi-khuon-vien-co-so-y-te-496061.aspx

2. Cổng thông tin điện tử Bộ Y tế, Thông tư số 20/2021/TT-BYT quy định chi tiết việc phân loại, thu gom chất thải y tế cần biết, truy cập:

https://moh.gov.vn/chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia/-/asset_publisher/7ng11fEWgASC/content/thong-tu-so-20-2021-tt-byt-quy-inh-chi-tiet-viec-phan-loai-thu-gom-chat-thai-y-te-can-biet