Sơ cứu người bị đột quỵ: Những sai lầm cần tránh?

Nhiều trường hợp xảy ra tại nơi làm việc hoặc trong gia đình, khiến người xung quanh hoảng loạn và thực hiện những hành động sai lầm. Những sai lầm này không chỉ làm bỏ lỡ “thời gian vàng” để cứu chữa mà còn trực tiếp đe dọa tính mạng nạn nhân. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các sai lầm phổ biến khi sơ cứu người bị đột quỵ và hướng dẫn cách xử trí đúng theo tiêu chuẩn y khoa hiện hành.

1. Đột quỵ là gì và tại sao sơ cứu đúng cách lại quan trọng đến vậy?

Đột quỵ não là tình trạng tuần hoàn máu não bị gián đoạn do tắc nghẽn mạch máu (đột quỵ thiếu máu não – chiếm khoảng 80% trường hợp) hoặc vỡ mạch gây xuất huyết não. Khi não không được cung cấp máu và oxy, mỗi giây trôi qua sẽ có khoảng 32.000 tế bào não chết đi. Di chứng có thể là tạm thời hoặc vĩnh viễn: liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm nhận thức, thậm chí tử vong. Theo thống kê từ các bệnh viện lớn, nhiều bệnh nhân đến viện muộn hơn cửa sổ điều trị 4,5 giờ, khiến hiệu quả can thiệp giảm mạnh.

Sơ cứu người bị đột quỵ ban đầu đóng vai trò quyết định. Nếu được thực hiện đúng, tỷ lệ sống sót và phục hồi cao hơn rất nhiều. Ngược lại, những sai lầm phổ biến khi sơ cứu người bị đột quỵ lại khiến tình trạng nặng thêm.

2. Những sai lầm phổ biến khi sơ cứu người bị đột quỵ

Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là chích máu đầu ngón tay, ngón chân hoặc châm vào hai bên dái tai. Nhiều người vẫn tin rằng cách này “thông khí huyết” hoặc “giải cảm”. Thực tế, hành động này không có cơ sở khoa học, chỉ gây đau đớn, tăng huyết áp và làm chậm trễ việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện khi sơ cứu người bị đột quỵ. Hơn nữa, nếu bệnh nhân bị rối loạn đông máu, vết chích có thể gây chảy máu không cầm được, dẫn đến nhiễm trùng hoặc mất máu thêm.

Một sai lầm khác là xoa dầu nóng, cho uống nước chanh, nước đường hoặc thuốc hạ huyết áp ngay lập tức. Những cách này xuất phát từ suy nghĩ dân gian “hạ nhiệt” hoặc “bổ sung đường”. Tuy nhiên, chúng hoàn toàn phản khoa học. Uống nước hoặc thuốc khi bệnh nhân đang hôn mê có nguy cơ cao gây sặc, tắc đường thở. Hạ huyết áp quá nhanh còn làm giảm tưới máu não, khiến vùng tổn thương lan rộng. Tương tự, việc cho uống an cung ngưu hoàng hoàn hoặc các loại thuốc Đông y khác cũng không được khuyến cáo trong cấp cứu đột quỵ vì có thể khiến bệnh chuyển biến nặng và làm chậm trễ điều trị chuyên sâu.

Nhiều người còn để bệnh nhân nằm yên một chỗ, chờ tỉnh mới đưa đi viện. Đây là sai lầm nghiêm trọng nhất vì “thời gian vàng” để dùng thuốc tiêu sợi huyết rtPA chỉ là trong vòng 4,5 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Chờ đợi càng lâu, vùng não hoại tử càng rộng, di chứng càng nặng. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, khi nghi ngờ đột quỵ phải gọi cấp cứu 115 hoặc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, không được tự ý điều trị tại nhà khi sơ cứu người bị đột quỵ.

3. Dấu hiệu nhận biết nhanh đột quỵ - Quy tắc FAST

Để sơ cứu người bị đột quỵ hiệu quả, điều đầu tiên là nhận biết sớm. Quy tắc FAST được AHA và Bộ Y tế Việt Nam khuyến cáo sử dụng rộng rãi:

• F (Face): Yêu cầu bệnh nhân cười hoặc nhe răng – miệng bị lệch hoặc trĩu xuống một bên.
• A (Arm): Yêu cầu giơ hai tay lên – một tay yếu hoặc rơi xuống.
• S (Speech): Yêu cầu nói một câu đơn giản – nói ngọng, khó nói hoặc không nói được.
• T (Time): Ghi nhớ thời gian xuất hiện triệu chứng và gọi cấp cứu ngay lập tức.

Khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào trong FAST, phải hành động ngay mà không chờ thêm triệu chứng khác.

4. Những việc nên làm khi sơ cứu người bị đột quỵ

Khi phát hiện dấu hiệu đột quỵ, hãy giữ bình tĩnh và thực hiện theo đúng trình tự sơ cứu người bị đột quỵ sau:

1. Gọi cấp cứu ngay: Gọi 115 hoặc bệnh viện gần nhất. Thông báo rõ thời gian xuất hiện triệu chứng, dấu hiệu cụ thể và vị trí hiện tại để đội ngũ y tế chuẩn bị sẵn sàng.
2. Điều chỉnh tư thế an toàn: Đặt bệnh nhân nằm nghiêng một bên (nếu hôn mê), đầu hơi thấp hơn thân để dịch nôn dễ thoát ra, tránh sặc. Nới lỏng quần áo, cà vạt, thắt lưng để hô hấp dễ dàng. Không để bệnh nhân nằm ngửa vì dễ gây lưỡi tụt hoặc sặc.
3. Kiểm tra hô hấp và nhịp tim: Nếu bệnh nhân ngừng thở hoặc ngừng tim, tiến hành hô hấp nhân tạo và xoa bóp tim ngoài lồng ngực ngay lập tức theo tỷ lệ 30:2 (30 ép ngực – 2 thổi ngạt).
4. Ghi chép thông tin quan trọng: Ghi lại thời gian xuất hiện triệu chứng, có té ngã hay chấn thương đầu không, bệnh sử (huyết áp cao, tiểu đường, hút thuốc…) để cung cấp cho bác sĩ.
5. Không tự ý cho ăn uống hoặc thuốc: Ngay cả nước cũng không được cho uống vì nguy cơ sặc cao.

Những bước trên giúp duy trì sự sống cho bệnh nhân trong lúc chờ cấp cứu chuyên sâu. Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ chẩn đoán nhanh bằng CT-scan hoặc MRI để phân biệt đột quỵ thiếu máu hay xuất huyết, sau đó quyết định dùng thuốc tiêu sợi huyết rtPA (trong vòng 4,5 giờ) hoặc can thiệp nội mạch.

5. Phòng ngừa đột quỵ - Biện pháp lâu dài hiệu quả nhất

Đột quỵ có tới 80% trường hợp có thể phòng ngừa được bằng cách thay đổi lối sống. Các chuyên gia khuyến cáo:

• Kiểm soát chặt chẽ huyết áp, đường huyết và mỡ máu.
• Bỏ thuốc lá hoàn toàn (cả hút chủ động lẫn thụ động).
• Hạn chế rượu bia và đồ uống có cồn.
• Tập thể dục đều đặn ít nhất 150 phút/tuần với cường độ vừa phải (đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe).
• Duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống cân bằng giảm muối và chất béo.
• Quản lý stress, ngủ đủ giấc và kiểm tra sức khỏe định kỳ.

Doanh nghiệp cũng nên tổ chức huấn luyện sơ cứu người bị đột quỵ cho nhân viên, trang bị AED (máy phá rung tim tự động) tại nơi làm việc theo khuyến nghị của AHA để sẵn sàng ứng phó mọi tình huống.

6. Khóa học sơ cấp cứu dành cho người cao tuổi và người chăm sóc – Giải pháp thực tế từ Wellbeing

Để nâng cao khả năng ứng phó đột quỵ và các tình huống khẩn cấp thường gặp ở người cao tuổi, Wellbeing - Công ty Cổ phần Dịch vụ Well-being, thành viên Hội đồng An toàn Anh Quốc - đã thiết kế chương trình đào tạo sơ cấp cứu chuyên biệt dành cho người cao tuổi và người chăm sóc người cao tuổi.

Chương trình được chia thành 3 buổi với nội dung thực tiễn, dễ áp dụng ngay tại nhà và nơi làm việc:

Buổi 1: Nguyên tắc tiếp cận và đánh giá nạn nhân, hướng dẫn kỹ năng hồi sức tim phổi, sử dụng máy khử rung tim tự động ngoài lồng ngực, phát hiện và sơ cứu người bị đột quỵ.

Buổi 2: Ôn tập hồi sức tim phổi và sử dụng AED, sơ cấp cứu dị vật đường thở ở người lớn và trẻ em, cầm máu khẩn cấp và băng bó vết thương, vận chuyển nạn nhân an toàn.

Buổi 3: Phát hiện và sơ cấp cứu phản vệ, nhồi máu cơ tim, tình trạng tăng/giảm đường huyết, xử trí và dự phòng ngã ở người cao tuổi, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm của các bệnh mạn tính (COPD, suy tim, cao huyết áp).

Lớp học sơ cấp cứu cá nhân của Wellbeing không chỉ giúp người tham gia tự tin xử lý đột quỵ mà còn trang bị kỹ năng toàn diện để chăm sóc người cao tuổi một cách an toàn. Đây chính là cách tốt nhất để gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe người thân trước các tình huống sức khoẻ nguy hiểm.

Sơ cứu người bị đột quỵ đúng cách không chỉ cứu sống mà còn giảm thiểu di chứng nặng nề. Mỗi người chúng ta đều có trách nhiệm học và thực hành kỹ năng này. Hãy hành động ngay hôm nay để bảo vệ bản thân, gia đình và đồng nghiệp trước nguy cơ đột quỵ.